نایب اسدالله اصفهانی (ملقب به خداوندگار نی): این استاد از موسیقیدانان معروف و از نوازندگان برجسته نی در ایران بوده است. او دارای گوشی حساس، انگشتانی چابک و قریحه و استعدادی کم نظیر بود. تا قبل از استاد نایب اسدالله اصفهانی، نی را به شیوه نوازندگی با لب (به اصطلاح عامیانه، چوپانی) می نواختند و استاد نایب اسدالله اولین کسی بود که شیوه اجرای نی را به شیوه امروز یعنی گذاشتن نی در بین دندان های پیشین نوازنده اجرا کرده است و پس از او شاگردان ایشان به راه او در این شیوه ادامه دادند.

نایب اسدالله (خداوندگار نی)، نی نوازی بود که در سفر ناصرالدین شاه به انگلستان با او همراه بود و برای ملکه وقت نی نواخت. ملکه در میان حضار گفت: « باید اعتراف کرد این مرد ایرانی با چوبی خشک که بیش از چند سوراخ در آن دیده نمی شود، چنان غوغایی کرد که تمامی سازهای پیشرفته امروزی را منهدم ساخت !»

جمله معروف او را حتما شنیده اید: « من نی را از آغل گوسفندان به دربار پادشاه بردم.» نایب ردیف ها و گام های گمشده موسیقی را پیدا کرد. با استناد بر سنگ مزار وی این بزرگ مرد تاریخ اصفهان در حدود سال ۱۳۰۴ و در سن ۸۰ سالگی دار فانی را وداع گفت، روحش شاد ...

تکنوازی نی (بیات اصفهان . راک . بیات ترک)
نی : نایب اسدا... اصفهانی
 

l دریافت کنید l 

 مهدی نوایی: استاد مهدی نوایی، بزرگترین و بهترین شاگرد نایب اسدالله اصفهانی بود. از آثار وی چند تک نوازی و چند همنوازی با آواز پروانه و سه تار عبدالله دادور (قوام السلطان) را می توان نام برد. او در سال ۱۲۸۵ در اصفهان به دنیا آمد و در سال ۱۳۲۶ دار فانی را وداع گفت. از بزرگترین شاگردان وی استاد حسن کسایی و استاد حسین یاوری بودند.

 استاد حسین یاوری: یاوری نی نواز نابینایی بود که بنا به روایت هم عصرانش بیش از هر نوازنده دیگری در کار یافتن و ضبط گوشه های موسیقی ایرانی تلاش کرد، اما به سبب فضایل اخلاقی خاصی که داشت، نه تنها مانع از ظبط صدای سازش می شد، بلکه به دشواری نیز دانسته های خود را به دیگران می آموخت. با مرگ او در نخستین سال های بعد از انقلاب گنجینه ای از دانش و موسیقی نیز به خاک رفت. او در تمام عمر در فقر، در اتاقی محقر در باغی نیمه ویران در حاشیه زاینده رود اصفهان زندگی می کرد و شاید شفاف ترین صدای ضبط شده ساز او مربوط به فیلم مستندی باشد که خسرو سینایی در سال های دهه ۵۰ درباره او ساخته است. استاد حسین یاوری در سال ۱۲۸۵ در خانواده ای فقیر متولد شد. در کودکی پدرش را از دست داد. روز ها کار می کرد و عصر و شب به درس و تمرین می پرداخت.

پس از علاقمندی به نی، یک ساز نی تهیه کرد و راه نى نوازى را پيشه كرد و بالاخره در برخوردى كه با استاد نائب اسدالله داشت به شاگردى ايشان پذيرفته شد. ولى استاد نائب اسدالله به دليل كهولت او را به برجسته ترين شاگرد خود «مهدى نوايى» سپرد و اين استاد و شاگردى تا پايان عمر استاد نوايى ادامه داشت.

شاگردان استاد یاوری: ۱ - استاد عباس غازی ۲ - استاد عباس کاظمی ۳ - استاد هنرمند ۴ - جناب آقای شیخ صراف و ... بودند.

استاد تاج اصفهانی درباره یاوری می گوید: « ياورى استاد است و رديف ها و گوشه هاى بسيارى را بلد است ولى خيلى باهوش است و آنچه مى داند براى همه نمى گويد مگر براى اهل معرفت.»

یاوری معتقد بود كه موسيقى از «فارس» شروع مى شود، در «اصفهان» تكوين مى يابد و در «تهران» خراب مى شود!!
 
بار ها مى گفت موسيقى ما ۲۴ دستگاه بود و هر كدام را در ساعت خودش مى نواختند تا اثر گذار باشد و ۲۴ بيت براى اين ۲۴ دستگاه مى خواند.

تکنوازی نی (شوشتری)
نی : استاد حسین یاوری
 

l دریافت کنید l 

 استاد حسن کسایی : در تاریخ سوم مهرماه 1307 در خانواده ای تاجر پیشه به دنیا آمد. پدر او سید جواد کسایی از تاجران به نام آن زمان اصفهان به دلیل علاقه و انسی که با موسیقی داشت، با اساتید آن زمان رفت و آمد می نمود. بزرگانی چون سید حسین طاهرزاده، جلال تاج زاده اصفهانی، اکبر خان نوروزی، خاندان شهناز (شعبان خان، حسین آقا، علی آقا و جلیل شهناز)، غلامحسین سارنج، ادیب خوانساری. بطوری که منزل آقا سید جواد، محفلی بود برای تجدید دیدار و نیز ساز و آواز اساتید به نام موسیقی اصفهان.

این آمد و شد ها موجب شد حسن کسائی از کودکی با موسیقی آشنا شود و به مرور زمان، علاقه زیاد ایشان به موسیقی خصوصا" ساز نی (بعد از دیدن یک نوازنده دوره گرد) بر آن شد تا پدر، وی را نزد مهدی نوائی ببرد. پس از فوت مهدی نوایی کسایی همچنان از همنشینی با نوازندگان اصفهانی در جهت تسلط بر نوازندگی نی استفاده کرد؛ مخصوصا" از همنوازی با جلیل شهناز که به نوعی حق استادی بر گردن او دارد بهره برد. همنوازی با سازهای پرده داری مثل تار و سه تار او را بیش از پیش با گامهای مختلف موسیقی ایرانی آشنا کرد، بصورتی که برای اولین بار دستگاههای چهارگاه، اصفهان، نوا و راست پنجگاه با کوک دقیق و بصورت کامل اجرا کرد. کسایی همچنین از محضر ابوالحسن صبا بهره های فراوان برد که میتوان گفت، هنر نوازندگی سه تار کسائی، یادگار انس با این هنرمند یگانه است. سه تار نوازی کسائی تلفیقی زیبا از ترکیب نوازندگی تار جلیل شهناز و سه تار ابوالحسن صبا است.

حسن کسائی در اصفهان سالها مکتبدار موسیقی اصفهان در رشته های نی، سه تار و آواز بوده است. شاگردان زیادی از محضر او درس گرفته اند که امروز جزو چهره های برجسته موسیقی ایران شمرده می شوند؛ حسین عمومی، حسن ناهید، محمد موسوی، بهزاد فروهری، نعمت الله ستوده و شهرام میرجلالی از این جمله اند. اگرچه بیشتر آثار حسن کسایی را بداهه نوازی است تا موسیقی پیش ساخته، ولی امروز بخش زیادی از ضربی ها و حتی آوازیهای نوازندگان نی، بهره گرفته از نوازندگی های ایشان است.

استاد کسائی بطور مستقیم نتوانست، از محضر نایب استفاده کند، ولی در دوره ای بسیار کوتاه نزد یکی از شاگردان ایشان به نام مهدی نوایی، تمام اندوخته های نوایی را فراگرفت، این موضوع از جهتی دلیل بر استعداد فراوان کسائی و از جهتی دیگر، نشان از محدودیت و سادگی تکنیک نوازندگی نی در آن زمان میباشد. از این رو حسن کسایی مانند تهرانی در تنبک ، عبادی در سه تار، بهاری در کمانچه و پایور در سنتور به نوعی از ابتدا شروع به ابداع تکنیک و پیاده کردن تمام دستگاهها در ساز نی نمود.

در گذشته صدای نی، همراه با نا خالصی زیاد بود؛ یعنی نواختن نی بصورتی بود که تفاوت محسوسی بین
صداهای اوج، بم و بم نرم نبود، ولی استاد کسایی توانست با تغییر حالت در زبان، در محل استقرار زبان، حالت لب و فرم سر نی، صدایی بسیار شفاف و بدون ناخالصی از نی تولید کند. همین پیشرفت باعث شد، نی استاد، به رادیو راه پیدا کند؛ تکنوازیها و همکاری با نوازندگان و خوانندگان مشهور آن زمان چون جلیل شهناز، علی تجویدی، احمد عبادی، تاج اصفهانی، ادیب خوانساری و ... باعث شد، نی همردیف سازهای دیگر قرار بگیرد.

بعد از این دوره اغلب ارکسترهای ایرانی شروع به استفاده از ساز نی کردند و این احساس نیاز باعث رشد روز افزون نوازندگان نی شد که حتی امروزه به عنوان یک رشته تخصصی در دانشگاه تدریس می گردد. می توان گفت، تمام نوازندگان امروز نی، با شنیدن صدای نی استاد کسایی به این ساز علاقمند شدند.

ساز و آواز ( همایون مثنوی)
آواز : استاد جلال تاج اصفهانی
نی : حسن کسایی
 

l دریافت کنید l 

 سالشمار زندگی استاد کسایی :

 1307- تولّد, سوم مهرماه، اصفهان، محلة بیدآباد، كوچۀ باغ كلم.
 1312- شروع به خواندن آواز و تعلیم نزد جلال تاج اصفهانی.
 1313- بهره‌گیری از استادان طراز اوّل موسیقی، نظیر: اسماعیل ادیب خوانساری، اكبر خان نوروزی، غلامرضا خان سارنج، سید حسین طاهرزاده، علی شهناز، محمد طاهرپور و ...
 1314- شروع تحصیل در مدرسه پهلوی و در سال‌های بعد، مدارس منیژه، شاه عباسی، علّیه، حكیم نظامی و دبیرستان ادب اصفهان.
 1317- اوّلین ملاقات با ابوالحسن صبا و حسین تهرانی در تهران و خواندن آواز ابوعطا به همراه ویلن استاد.
 1318- اوّلین اجرای صحنه‌ای، آواز همراه فلوت نصیر ثقفی در مایۀ بیات ترک (دبیرستان سعدی اصفهان).
 1319- علاقه‌مندی به صدای نی و دمیدن در آن.
 1321- بهره‌گیری از مهدی نوایی به مدت سه ماه.
 1322- اجرای اوّلین برنامه در رادیو ایران (قطعاتی در دستگاه سه‌گاه و چهار مضراب زنگ شتر صبا).
 1324 - اجرای دومین برنامه در رادیو ایران در برنامۀ سولیست های خارج از كشور روز دوشنبه (به جای ویلن ابوالحسن صبا).
 1325- خرید دستگاه ریل گراندیك به منظور ضبط تكنوازی در منزل و ارسال آثار به رادیو تهران برای پخش هفتگی.
 1327- اوّلین اجرای تکنوازی نی بر روی صحنه در دستگاه همایون (تئاتر اصفهان).
 1328- ساخت و اجرای قطعة معروف «سلام».
 1329- همكاری با رادیو ارتش اصفهان، روزهای چهارشنبه به اتفاق جلال تاج اصفهانی، جلیل شهناز، محمد طاهرپور و منوچهر سلطانی.
•بردن نی برای اوّلین بار به اركستر (اركستر رادیو ارتش).
 1330- ساخت و اجرای قطعة معروف «هشت بهشت».
 1331- اجرای كنسرت در شهرهای آبادان و خرمشهر به نفع بی بضاعت های ژاندارمری، همراه جلال تاج اصفهانی و جلیل شهناز.
 1322- چاپ عكس رنگی بر روی مجلة موزیك ایران (آذرماه- شماره 19) با درج «كسائی، استاد نی » بر روی جلد.
 1333- شروع نوازندگی سه‌تار و بهره‌گیری از محضر ابوالحسن صبا، عبدالحسین صبا و ارسلان درگاهی.
 1334- اقامت در تهران و شروع همكاری با برنامه‌های موسیقی رادیو ایران و ضبط آثار ماندگار به همراه خوانندگان و نوازندگان ممتاز، همچنین ضبط انبوه برنامه‌های خصوصی.
•ساخت آهنگ معروف «در كُنج دلم» بر روی شعر پژمان بختیاری و اجرای آن توسط علی زاهدی، داریوش رفیعی، منوچهر همایون‌پور.
•درگذشت پدر.
 1335- اجرای كنسرت در وزارت امور خارجه به همراه محجوبی، مجد، تهرانی، بنان، پاشوكی و ... به رهبری ابوالحسن صبا.
•شركت در سلسله برنامة گل‌ها به دعوت داود پیرنیا (گل‌های جاویدان، گل‌های رنگارنگ، برگ سبز، یك شاخه گُل، گلچین هفته و گُل‌های تازه) تا سال 1357.
 1342- اجرای كنسرت به همراه جلیل شهناز، حسین تهرانی و حسین قوامی با حضور یهودی منوهین (كنفرانس سالیانه جهانی موسیقی در تهران).
 1344- ازدواج.
 1346- اجرای برنامه‌های متعدد در جشن هنر شیراز (حافظیه) تا سال 1356 و ملاقات با نوازندگان بزرگ جهان از جمله: راوی شانكار، شاران رانی، بسم ا... خان، تران وانكه و ...
•فعالیت مستمر در رادیو اصفهان به صورت اجرای تكنوازی، همنوازی و آهنگسازی.
•ریاست شورای موسیقی رادیو اصفهان.
 1350- فعالیت و تدریس در مركز فرهنگی رادیو اصفهان تا سال 1357.
 1351- تدریس در دانشگاه فارابی اصفهان تا سال 1357.
•دریافت نشان لیاقت هنری از وزارت فرهنگ و هنر به همراه مرتضی نی‌داود و حسین تهرانی.
 1352- ضبط و ارائه یك دوره ردیف موسیقی ایرانی، با عنوان: «آشنایی با موسیقی اصیل ایرانی» با سه تار و آواز (رادیو اصفهان).
 1354- ضبط یك صفحه دو رو در مایه های شور و ماهور به همراه تنبك جهانگیر بهشتی (توسط كمپانی C.B.S فرانسه) و انتشار در تمام نقاط جهان.
 1355- برگزاری مراسم تجلیل (از طرف وزارت فرهنگ و هنر) در سالن شیر و خورشید اصفهان و اجرای قطعاتی به همراه آواز تاج اصفهانی.
 1358- اجرای آخرین برنامة رسمی در رادیو ایران با همكاری جلیل شهناز، محمدرضا شجریان و جهانگیر ملك.
•از بین بردن آثار موسیقی در آرشیو رادیو اصفهان!
 1360- بركناری از صدا و سیما و قطع كلیه حقوق و مزایا.
 1361- درگذشت مادر.
 1362- ساخت قطعه معروف «اشك نی».
 1364- نایی در بند!
 1369- سفر به كشورهای آلمان، انگلستان، فرانسه، هلند و شركت در چند برنامة رادیویی.
• تهیه و نصب تندیس در گالری مفاخر هنری جهان (لندن).
 1370- شركت در جشنوارة نی‌نوازان (تهران- تالار سوره).
 1374- برقراری مستمری از سازمان صدا و سیما.
 1375- سفر به كانادا و آمریكا و حضور در محافل مختلف شعر و موسیقی.
 1376- گرامیداشت توسط دوستداران موسیقی ایرانی در واشنگتن (به همت محمدرضا لطفی).
 1378- دریافت نشان درجه یك فرهنگ و هنر به عنوان نفر اوّل در جامعة موسیقی كشور (بنا به تصویب هیئت دولت).
•گرامیداشت توسط انجمن همیاری ایرانیان مقیم نیویورك (در اصفهان).
 1379- تأسیس «مؤسسه فرهنگی- هنری نغمة گشایش»، با پشتوانه و اعتبار استاد حسن كسائی (به مدیریت: محمد جواد كسائی).
 1381- دریافت اوّلین لوح «چهره های ماندگار» در رشتة موسیقی.
•انتشار كتاب «از موسیقی تا سكوت» (استاد حسن كسائی و نیم قرن آفرینش هنری)- نشر نی، به كوشش محمدجواد كسائی، با مقدمة بیژن ترقی.
 1382- برگزاری هفتاد و پنجمین سالروز تولّد (توسط: شركت آوای نوین اصفهان)، با حضور: چهره‌های شاخص موسیقی ایران (اصفهان- تالار هنر).
 1385- ضبط ردیف موسیقی ایران با سه‌تار و آواز (اصفهان- مردادماه).
 1386- ضبط ردیف موسیقی ایران با نی (اصفهان - تیرماه).

 استاد عباس کاظمی : ایشان علاوه بر آواز در نوازندگی نی هم از تبحر خاصی بر خوردار بودند که بعد از: ۱- نایب اسدالله ۲- استاد مهدی نوایی (و استاد حسن کسایی: که ایشان بعدها خدمت استاد صبا رفتند و ادامه کار ایشان با استاد ابوالحسن صبا بود) ۳- استاد حسین یاوری در اساتید نی، نام استاد عباس کاظمی در ردیف چهارم دیده می شود.

در مطلب اساتید آواز (مکتب اصفهان) شرح مختصری از زندگی وی را می توانید مطالعه کنید.

تکنوازی نی 
نی : استاد عباس کاظمی
دستگاه : شور ( دشتی )
 

l دریافت کنید l 

 پی نوشت :

 در سالشمار زندگی استاد کسایی ( سال ۱۳۵۸) یک نکته نظرم رو جلب کرد " از بین بردن آثار موسیقی در آرشیو رادیو اصفهان!!! " اگر کسی اطلاعاتی داره ما رو هم بی بهره نذاره. 
 عکسی که از آرامگاه " نایب اسدا... " قرار داده ام ، توسط دوست عزیزم نادر ناظمی در مراسم بزرگداشت این استاد بزرگ گرفته شده.

 منابع : 

 وبسایت اصفهان پرتال
 وبسایت استاد حسن کسایی
 وبلاگ دود عود

 مطالب مرتبط :

 موسیقی در اصفهان
 اساتید آواز (مکتب اصفهان)